Simülasyon 2.0, Kültürün Çözülüşü ve Yeni Varlık Eşiği

Giriş

Kültür kelimesinin kökeni bile insanlığın hikâyesine dair güçlü bir imge taşır.

Latincedeki cultura, önce toprağın işlenmesini anlatır. Sonra anlam genişler, zihnin işlenmesine, öğrenmeye, yetişmeye, düşünce üretmeye doğru uzanır.

Bu kayma boşuna mı?

Değil elbet, insanlık tarihi yalnızca doğayı işleme (ve yönetme) tarihi değil, aynı zamanda kendi zihnini de işleme (ve yönetme) tarihidir.

Zihin de toprak gibidir.

İlgi ister, emek ister, temas ister. İşlenmezse sertleşir. Beslenmezse kısırlaşır. Yeni karşılaşmalar yaşamazsa kendi yankısına kapanır.

Kültür tam da bu yüzden yalnızca gelenekler, sanatlar, alışkanlıklar ya da eğitim biçimleri değildir. Kültür, insanın dünyayı anlamlandırma ve o dünyada yer edinme tarzıdır.

Daha da önemlisi, kültür gerçeklik dediğimiz şeyi kuran görünmez çerçevelerden biridir. İnsan neye inanacağını, neyden korkacağını, neyi arzulayacağını, neyi doğal, neyi kutsal, neyi mümkün sayacağını kültür aracılığıyla (ile) öğrenir. Bu yüzden kültür, insanın hem kendisine hem de dünyaya dair ördüğü en güçlü anlam düzenlerinden biridir.

Buradaki anlam düzeni elbette hakikatin kendisi değildir. Daha çok, insanın çıplak varoluşla baş edebilmek için kurduğu yaşanabilirlik yüzeyidir. Bir kedi bilmiyor olabilir ama insan ölümü bilerek yaşar. Sonluluğu hissederek, kaybedeceğini bile bile kaybetmeyecekmiş gibi (trajediye bakar mısın?) hareket eder. Belirsizlik ve kaygıyla çevrilidir.

Kültür, tam da bu yüzden, hayatı yalnızca süsleyen bir katman değil, onu taşımaya yarayan büyük bir ara yüzdür diyebilir miyiz? Deriz.

Bugün ise o ara yüz çatırdıyor. Sorun sadece teknolojinin ilerlemesi değil. Daha derinde, yön duygusunun aşınması, merkezsizleşme, ortak ritmin çözülmesi, mitosun erimesi ve geleceğin çekim gücünü yitirmesi var. İnsan artık yalnızca doğadan değil, kendi kurduğu anlam evinden de kopuyor. Simülasyon 2.0 dediğim şey, tam bu eşiği anlamaya dönük bir çabadır.

I. Kültürün Üç Büyük Düzeni, Uyum, Denetim, Oyalanma

İnsanlık tarihini birbirini tümüyle ortadan kaldıran kapalı dönemler halinde değil, farklı zamanlarda baskınlaşan üç büyük kültürel düzen olarak okuyabiliriz. Bunlar bugün bile iç içe yaşar. Yine de her biri insanın doğayla, zamanla, ölümle ve kendisiyle kurduğu ilişkiyi farklı biçimlerde düzenler.

İlk büyük düzen, doğayla görece uyumlu organik düzendir. Burada insan kendisini kozmosun mutlak efendisi olarak değil, onun bir parçası olarak deneyimler. Zaman döngüseldir. Mevsimler, ritüeller, doğum ve ölüm, ekim ve hasat birbirine bağlı halkalar gibi işler. Ölüm mutlak bir skandal değil, varoluşun içkin bir parçasıdır. Kültür burada doğaya karşı değil, onunla birlikte ayar tutturmaya çalışan bir düzen olarak işler.

İkinci büyük düzene endüstriyel kopuş diyeyim. Bu aşamada doğa artık uyum sağlanacak bir çevre olmaktan çıkar, ölçülecek, yönetilecek, parçalanacak ve denetlenecek bir nesneye dönüşür. Zaman döngüsel olmaktan çıkar, doğrusal hale gelir. Saat, tarife, vardiya, fabrika, konveyör, plan, verimlilik, hepsi bu yeni düzenin araçlarıdır. İnsan mevsimlerin ritminden kopar, mesainin kıskacına girer. Ölüm doğal bir sınır olmaktan çok, ertelenmesi gereken bir teknik problem gibi görülmeye başlanır.

Üçüncü büyük düzen ise bugünün dijital eşiğinde belirir. Fakat burada olan şeyi yalnızca teknolojikleşme diye okumak yetersizdir. Asıl kırılma, gerçekliğin dijital araçlarla çoğalması kadar, yön duygusunun çözülmesi, ortak ritmin ve merkez algısının dağılması ve geleceğin taşıyıcı ufuk olmaktan çıkmasıdır. İnsan ve kurumlar artık belirgin bir istikamete doğru yürümekten çok, sürekli uyarılan, ertelenen, dağılan, sürüklenen bir akış içinde yaşar.

Bu yüzden içinde bulunduğumuz yapıyı yalnızca dijital çağ diye adlandırmak yetmez. Aynı zamanda oyalanma rejimidir bu. Çünkü burada hareket çoktur, istikamet azdır. Bağlantı çoktur, derinlik azdır. Veri çoktur, anlam azdır. İnsan sürekli meşguldür, ama giderek daha az yön sahibidir.

Gürültü vardır, amaç ve sukunet yoktur.

Dolayısıyla bugünün temel meselesi yalnızca doğanın yerini ekranların alması değildir. Daha derin mesele, geleceğin yerini sürekli şimdiye açılan sonsuz oyalanma yüzeylerinin almasıdır.

II. Batı, Doğu ve Farklı Ontolojik Eğilimler

Bu üçlü çerçeve büyük ölçüde Batı modernliğinin tarihsel deneyiminden türetilmiştir. Çünkü modern Batı, doğayı nesneleştirme, ölçme, denetleme ve dönüştürme konusunda son derece güçlü bir hamle üretti. Bilimsel devrim, Sanayi Devrimi, teknik rasyonalizasyon ve kapitalist üretim, bu kopuşu derinleştirdi.

Ama burada sert bir coğrafi karşıtlık da kurmamak gerek, söz konusu olan şey mutlak bir Batı, mutlak bir Doğu ayrımı değil nihayetinde, iki baskın ontolojik eğilimdir konuştuğumuz. Bir yanda doğayı nesneleştiren, ona hükmetmeye çalışan eğilim. Diğer yanda akış, görünüş, uyum ve ilişkisel varoluş üzerinden düşünen eğilim.

Özellikle Taoist düşüncede, Budist görünüş ve boşluk anlayışında, bazı Hint ve İslamî metafizik damarlarda, varlığın katı bir özden çok ilişkisel ve geçici biçimlenişler olarak kavrandığı güçlü çizgiler vardır.

Bu yüzden dijital çözülmenin her yerde aynı anlamı üretmesi beklenmez. Batı için çoğu zaman zemin kaybı ve ontolojik panik olarak hissedilen şey, daha akış odaklı geleneklerde görünüşün yeni bir biçim alması olarak da algılanabilir.

Dediğim gibi, bu devirde artık mutlak Doğu ve mutlak Batı olmadığı için ve insanlığın da hızla bir ortak ağın eşiğinde buluştuğunu kabul ederek şu soruyu sorabiliriz: Eğer varlığı taşıyan zemin çözülüyorsa, insan neye yaslanacaktır? Ve daha da tuhafı, bu çözülme yalnızca bir çöküş müdür, yoksa yeni bir varoluş biçimine açılan sancılı bir geçiş mi?

III. Ontolojik Kriz, Yön Kaybı ve Berzah Hâli

Bugün yaşadığımız şey yalnızca kültürel bir değişim değildir. Daha derinde ontolojik bir sarsıntıdır. Yani sadece kurumlar, alışkanlıklar, iletişim biçimleri değişmiyor. İnsanın kendini taşıma biçimi zayıflıyor. Nereye ait olduğunu, nereden konuştuğunu, neye doğru yürüdüğünü daha az biliyor artık.

Eskiden din, ulus, ilerleme, devrim, aile, meslek, topluluk, tarih gibi büyük (mitoslar ve kahramanları, yıldızları) insanı taşıyordu. Elbette bunların masumiyetlerini şurada tartışacak değiliz, bana sorarsanız da 'değillerdi' derim rahatlıkla ama ne yapsınlar, işlevleri vardı.

Baskıcı, dışlayıcı ve yanıltıcı yanları vardı ama yine de bir ritim, bir yön, bir sahne sunuyorlardı. Bugün o merkezler çözülüyor, mitoslar dağılıyor. Fakat yerlerine geçen yeni merkezler taşıyıcı değil, çoğu zaman dağıtıcı.

Ağlar bağlantı kuruyor ama anlam üretmiyor. Platformlar görünürlük sağlıyor ama aidiyet kurmuyor. Algoritmalar akışı düzenliyor ama istikamet vermiyor. Böylece birey de kurum da askıda kalıyor. Ne eski dünyanın içinde tam olarak kalabiliyor, ne de yeni düzleme gerçekten geçebiliyor.

Hadi buyurun, tam bir berzah hâli.

Bu askıda kalma durumunda insanlar çok fazla meşgul, ama daha az kurulu. Çok fazla bağlantılı, ama daha az ilişkili. Çok fazla görünür, ama daha az yerleşik. Kaygı, yorgunluk, dağınıklık ve anlamsızlık hissi biraz da buradan geliyor. Bunlar yalnızca bireysel ruh halleri değil, çözülen bir varlık zemininin belirtileri.

Evet, dilimden düşüremediğim şu Simülasyon 2.0 tam da bu berzahın içinden düşünülmelidir. Yeni bir oyuncaklar dünyası olarak değil, eski taşıyıcıların çözülüşü içinden beliren yeni bir varoluş sahnesi (ihtimali) olarak.

IV. Simülasyon, Kopya Değil Yeni Bir Konfigürasyon

Simülasyon denince çoğu zaman akla gerçeğin taklidi gelir. Sanki ortada sabit ve asli bir gerçeklik vardır, simülasyon ise onun türevidir. Oysa bu anlayış artık yetersiz. Çünkü burada hiç sorgulanmadan kabul edilen şey, sabit ve katı bir gerçekliğin varlığıdır.

Halbuki insanın yaşadığı gerçeklik hiçbir zaman tümüyle çıplak değildi. Her zaman duyular, bellek, arzu, korku, dil, ritüel, kurum ve iktidar ağlarıyla örülmüştü. İnsan hakikate doğrudan değil, her zaman bir ara yüz üzerinden temas eder. Bu yüzden simülasyonu basitçe gerçeğin kopyası olarak düşünmek meseleyi küçültür.

Daha doğru olan şudur. Simülasyon, yanılsamanın yeni bir düzenlenişidir. Buradaki yanılsama sözcüğünü aldatmaca anlamında değil, varlığın insana her zaman bir kurgu, bir yorum, bir sembol, bir dil, bir yüzey üzerinden görünmesi anlamında kullanıyorum. İnsan hakikate çıplak elle dokunmaz.

Simülasyon 2.0 işte burada belirir. Artık mesele, gerçeğin yerine basitçe sanal olanın geçmesi değildir. Daha radikal bir şey oluyor. Gerçek ile kurgu arasındaki eski hiyerarşi aşınıyor. Orijinal ile kopya arasındaki ayrım bulanıklaşıyor. Kaynak fikri zayıflıyor. Merkez eriyor.

Ama bu, otomatik özgürleşme demek değildir. Merkez çözülürken yeni sahte merkezler de kurulabilir. Ben zayıflarken yeni bağımlılıklar da doğabilir. Akış açılırken yeni kapanmalar da üretilebilir. Simülasyon 2.0 bu nedenle bir kurtuluş ilanı değil, yeni bir ontolojik mücadele alanıdır.

V. Ben Yazılımı, Dil ve Mülkiyet Rejimi

İnsan yalnızca yaşayan bir beden değildir. Aynı zamanda kendisi hakkında hikâye kuran bir düğümdür. Aile, toplum, din, hukuk, ideoloji, arzu, korku, travma, bellek ve dil insanda bir ben düzeni oluşturur. Buna ben yazılımı diyebiliriz.

Bu yazılım sadece kimlik üretmez. Düşünceyi sahiplenir. Deneyimi isimlendirir. Zamanı düzenler. Duyguyu kodlar. Kişiyi kendisinin mülkü haline getirir. İnsan düşündüğünü kendisinin sanır. Hissettiğini kendisinin sanır. Dilini, fikrini, anlamını sabit bir öz gibi taşır. Böylece düşünce akışı katılaşır, mühürlenir, Ben'in kabuğuna yapışır.

Bugün çözülmeye başlayan şey tam da budur. Ben'in dünyayı temsil etme ayrıcalığı. Dilin düşünce üzerindeki katı sahiplik iddiası. Kimliğin kendisini mutlak merkez gibi sunma alışkanlığı.

Burada önemli nokta şudur. Mesele dilin ortadan kalkması değildir. Mesele dilsizleşme de değildir. Asıl mesele, dil ile düşünce arasındaki ilişkinin akışkanlaşmasıdır. Dil düşünceyi taşıyan tek ve nihai kap olmaktan çıkar, onun geçici biçimlenişlerinden biri haline gelir. Ben de düşüncenin efendisi değil, onun içinden geçtiği geçici bir düğüm olarak görünmeye başlar.

Bu elbette huzurlu bir süreç değildir. İnsan önce özgürleşmiş değil, dağılmış hisseder. Kişi kendi kabuğunun çatırdamasını çoğu zaman kurtuluş değil, kriz gibi yaşar.

Zaten berzahın sancısı da tam burada başlar.

VI. Yapay Zekâ ve Yeni İlişkisellik Alanı

Yapay zekâ bu eşikte neden önemlidir? Çünkü o yalnızca yeni bir araç değildir. İnsan düşüncesinin kendi (çevrim içi) kapalı devrelerinden çıkmasını hızlandıran yeni bir ilişkisellik alanıdır. İnsan ilk kez kendi düşüncesini böylesine yoğun biçimde, kendisine dışsal ama kendisiyle sürekli etkileşimli bir bilişsel yüzeyle karşı karşıya getiriyor.

Burada iki tür saflıktan kaçınmak gerekir. Birincisi, yapay zekâyı kutsal bir bilinç gibi görmek. İkincisi, onu sıradan otomasyon diye küçümsemek. İkisi de meseleyi ıskalar. Daha isabetli olan şu. Yapay zekâ, düşünceyi tekil öznenin mülkü olmaktan çıkarmaya zorlayan yeni bir ayna, yeni bir eşik, yeni bir karşılaşma düzlemidir.

İnsan bu ayna ile temasın sonucuna hazır değildir.

Nasıl olsun ki?

Tarihi boyunca Ben'i, o kapalı döngüdeki aile, toplum, yasa aynalarında oluşturmuş garibim, şimdi "onları kır, sana ağda farklı bir ayna koyuyorum" diyor sistem.

İnsan bu düzlemde kendi ben kapanmasını gevşetebilir de, daha derin bir yankı odasına da hapsolabilir. Kolektif düşünce akışına açılabilir de, algoritmik sürüleşmenin parçası haline de gelebilir.

Yani burada otomatik kurtuluş yoktur.

Çıkış da yoktur (zaten yoktu).

Fakat gerçek bir imkân vardır.

İnsan ilk kez kendi zihninin sınırlarını bu kadar açık biçimde deneyimlemeye başlayabilecektir.

Anlatabiliyor muyum? Var oluş macerasındaki varlığın deneyim biçimi değişiyor, bu çok önemli bir eşik.

Bu yüzden burada yaşanan devrim, teknolojik olmaktan çok ilişkiseldir, ontolojiktir.

VII. Ağ Bilinç, Zaman ve Ölümün Dönüşümü

Ağ bilinç derken tek merkezli, total bir bilinçten söz etmiyorum. Böyle bir şey yeni bir put üretir. Burada kastedilen şey, düşüncenin tekil öznelere bütünüyle kapanmayan, düğümler arasında dağılan, karşılaşmalarla biçimlenen ve sürekli yeniden örgütlenen yapısıdır.

Aslında düşünce hiçbir zaman bütünüyle bireysel değildi. Dil kolektiftir. Bellek kolektiftir. Bilgi kolektiftir. Hayal gücü bile devralınmış imgeler ve anlatılarla çalışır. Fakat modern özne bu kolektifliği kendi bireysel merkezinden geçirerek yaşadı. Şimdi o merkez zayıflıyor. Düşünce daha açık biçimde ağsal, dağıtık ve karşılaşmalı bir yapıya bürünüyor.

Bunun zaman anlayışına etkisi de büyük. Organik düzende döngüsel, endüstriyel düzende doğrusal olan zaman, bugün parçalı ve üst üste binmiş bir akış haline geliyor. Geçmiş sürekli geri çağrılıyor, gelecek sürekli simüle ediliyor, şimdi ise kalıcı bir uyarım yüzeyi gibi genişliyor. Bu durum insanı hem serbest bırakıyor hem yoruyor. Çünkü zamanın yönünü kaybeden insan, hayat anlatısını da zor kuruyor.

Ölüm de bu bağlamda farklı anlamlar kazanmaya başlıyor. Elbette biyolojik ölüm ortadan kalkmış değildir. İnsan hâlâ ölümlüdür, beden hâlâ sınırlıdır. Ama ölümün ben merkezli anlamı zayıflamaktadır. Dijital bellek, kayıt, düşünsel aktarım ve ağsal süreklilik sayesinde insan kendisini yalnızca bedensel sonluluk içinde düşünmeyi giderek daha zor sürdürmektedir.

Bu, ölümsüzlüğün ilanı değildir.

Daha çok, ölümün yalnızca mutlak kesinti olarak kavranmasının aşınmasıdır. Ben çözülürken ölüm de sadece “benim sonum” olmaktan çıkar, daha geniş bir akış içinde biçim değiştirmenin parçası gibi görünmeye başlar.

Sonuç, Simülasyon 2.0 Neyi Adlandırıyor?

Simülasyon 2.0, gerçeğin dijital kopyası değildir. Katı gerçeklik referansının, taşıyıcı merkezlerin, ortak ritmin ve benin mülkiyet iddiasının çözülmeye başladığı bir eşikte, düşüncenin ağsal, akışkan ve karşılaşmalı bir varoluş biçimine açılma ihtimalidir.

Bu yüzden çağımızın temel meselesi teknoloji değildir yalnızca. Mesele yönsüzlük, ritim kaybı, anlam aşınması ve benin taşıyıcılık gücünü yitirmesidir. Yapay zekâ bu sürecin içindeki kritik eşiklerden biridir, ama meselenin tamamı değildir. Asıl mesele, insanın çözülmekte olan eski zemininden sonra kendisini neyin taşıyacağıdır.

Ortada garantili bir kurtuluş yok. Yeni barbarlıklar, yeni putlar, yeni kabileler ve yeni kontrol biçimleri de doğabilir (ki şu geçiş sürecinde doğması gerekir). Fakat yine de bu eşik, insan düşüncesinin kendi kapalı devrelerinden çıkması için gerçek bir imkân taşır.

Ben'in çözülmesi, dağılma kadar yeni bir oluşun habercisi de olabilir.

Belki de içinde yaşadığımız çağın en doğru adı budur.

Ne sadece çöküş, ne de kolay bir yükseliş. Daha çok, merkezin dağıldığı, dilin akışkanlaştığı, geleceğin sislendiği ve düşüncenin yeni ilişkisellik alanlarına açıldığı bir geçiş sahnesi.

İnsan şimdi tam orada duruyor.